گرفتهء عباسيان كه پيش از آن در محافل شيعيان حضور جدى داشتند ، ديده مىشد و اين خود عاملى بر عوامل اختلاف ميان شيعيان مىافزود . علاوه بر همهء اينها جريان زيديه نيز عامل ديگرى در اين تفرقه شده و با پيدايش حركتهاى انقلابى آنان ، بسيارى از شيعيان سياسى و تندرو ، جذب اين گروه شده و پيرامون آنها را گرفتند كه پيش‌آمدهايى از اين قبيل ، كما بيش آثار ناهنجار و نسبتا عميقى روى شيعه بر جاى گذاشت . در عين حال ميان اصحاب و پيروان امام صادق عليه السّلام كسانى نيز بودند كه شيعه واقعى آن حضرت به حساب آمده و در حفظ آثار علمى و روايى حضرتش تلاشهاى مداوم و خستگىناپذيرى از خود نشان مىدادند . امام صادق عليه السّلام خود در اين رابطه مىفرمايد : ما أحد أحيا ذكرنا و أحاديث أبى إلّا زرارة و ابو بصير ليث المرادى و محمد بن مسلم و بريد بن معاوية العجلى و لو لا هؤلاء ما كان أحد يستنبط هذا ، هؤلاء حفّاظ الدين و امناء ابى عليه السّلام على حلال الله و حرامه و هم السابقون الينا فى الدنيا و السابقون الينا فى الآخرة . « 1 » جز زراره و ابو بصير ليث مرادى و محمد بن مسلم و بريد بن معاويه عجلى كسى ولايت ما و احاديث پدرم را زنده نكرد . اگر اينها نبودند كسى از ما و احاديث ما اطلاع پيدا نمىكرد . اينها حافظان دين و اشخاص محل اعتماد پدرم بر حلال و حرام خدا هستند ، همانگونه كه در دنيا به طرف ما پيشى گرفتند در آخرت نيز به سوى ما سبقت خواهند جست . باز آن حضرت فرمودند : رحم الله زرارة بن أعين ، لو لا زرارة و نظراءه لاندرست أحاديث أبى ؛ « 2 » خداوند زرارة بن اعين را بيامرزد ، اگر زراره و امثال او نبودند ، احاديث پدرم از ميان مىرفت . در ميان اين افراد كسانى بودند كه امام صادق عليه السّلام آنها را به عنوان مرجع براى

--> ( 1 ) . همان ، ص 137 و نك : وسائل الشيعة ، ج 18 ، صص 104 - 103 ( 2 ) . همان ، ص 136